De latjesfabriek van KODA

Vraag mensen in Baarn eens naar de lokale speelgoedfabriek en sommigen zullen meteen de latjesfabriek noemen, naar het bruikbare afvalhout dat uit de werkplaats kwam. Maar officieel was de naam KODA. Zoals bij veel andere speelgoedfabriekjes was deze naam een samentrekking van de eerste twee letters van de achternamen van de oprichters. Zo kunnen we KODA ontcijferen tot Frits Köhler (1910 – 2003) en Henk van Dam (1910 – 1987). Een eigen fabriek voor houten speelgoed lijkt voor deze mannen geen gekke stap, want ze wisten hoe ze met gereedschap moesten omgaan. Köhler was de zoon van een poelier, maar bouwde in zijn vrije tijd boten. Van Dam was uitbater van een sigarenzaak, maar was van huis uit meubelmaker.¹

In april 1946 was het zo ver, de fabriek vestigde zich in een witgepleisterd pand met houten luiken aan de Acacialaan. Enkele jaren later poseerde het personeel en de directie hier voor een groepsfoto. KODA had blijkbaar al heel wat personeel, veelal aangetrokken uit de buurt. De werklui hadden een overall aan, de directie was netjes gekleed met stropdas.

In dienst van Jumbo

Vanaf april 1946 maakten deze mensen het houten KODA speelgoed. Toen werden de klanten nog zelf aangetrokken, maar vanaf 1947 was er een exclusieve samenwerking met Jumbo, dat toen nog Hausemann & Hötte genoemd werd.² Een aandoenlijk logo was de bezegeling van deze samenwerking: het was de gevleugelde olifant van Jumbo met daarboven de naam KODA. Gezien het beeldmerk lijken KODA en Hausemann & Hötte elkaar in 1948 nog als elkaars gelijken gezien te hebben.

Slechts een jaar later is Hausemann & Hötte het speelgoed gaan verkopen onder de naam Jumbo en restte enkel nog het olifantje. Dat komt misschien wel door het slechte weer waarin KODA verkeerde.³ Bestellingen waren laat en in een korte tijd binnengekomen, en door een verbouwing van de fabriek kon er niet optimaal geproduceerd worden. Een groot verlies was het gevolg. Hausemann & Hötte nam door deze situatie mogelijk een grotere vinger in de pap. De samenwerking ging in ieder geval wel door.

Het speelgoed van Köhler

KODA maakte in de jaren daarna nog heel veel speelgoed voor Jumbo. Het werd ontworpen door directeur Frits Köhler. Een mooi overzicht van zijn repertoire is op deze foto van de monsterkamer te zien.

Speelgoed met veel blanke lak

Wat opvalt aan het speelgoed is het spaarzame kleurgebruik, bijvoorbeeld een vrachtwagentje met slechts de motorkap en de cabine gekleurd, en de rest in een dikke laag blanke lak. Eind jaren veertig kozen ook andere producenten voor veel blanke lak. Naast KODA, deed ook bijvoorbeeld Nooitgedagt uit IJlst dit, en ook ado zou enkele jaren later minder kleuren gaan gebruiken.

Een passie voor zeilboten

Het speelgoed van KODA sloot aan bij wat andere fabrikanten in die tijd maakten: autootjes, treintjes en roldieren. Maar in de monsterkamer stond ook een object dat alleen KODA produceerde. Dit was een modelzeiljacht, waarmee kinderen de basis van het zeilen konden leren.⁴ Het is ook een heel persoonlijk item. Köhler was immers zelf een fervent zeiler en had vóór het speelgoedavontuur zijn eigen zeilboot gebouwd.⁵

Een fotoboek ter herinnering

Na het slechte jaar 1949 stapte medefirmant Henk van Dam uit het bedrijf.⁶ Het fotoboek is al die tijd in de familie gebleven. Misschien kreeg hij het boek wel bij zijn vertrek, of zou hij het zelf gemaakt hebben?

De fotoserie is in ieder geval bijzonder. Iedere stap van het productieproces is namelijk vastgelegd. Daarmee geeft het een zeldzaam inkijkje in de speelgoedindustrie die zo goed als vergeten is, dat van houten handgemaakt speelgoed. Overal waren mensenhanden nodig.

Zoals in een film zien we dankzij de foto’s het hout in speelgoed veranderen. We brengen een bezoek aan de Accacialaan, waar zojuist het hout aankomt.

Hout voorbereiden

Het speelgoed van KODA komt als ruw hout het gebouw aan de Acacialaan binnen. Het personeel dat lopend of op de fiets naar de fabriek is gekomen, staat al klaar om met het hout aan de slag te gaan. Het moet recht en haaks worden. Daarvoor worden twee imposante machines gebruikt; de vlakbank en de vandiktebank. Mooie planken en balken met rechte zijden zijn het resultaat. Deze hapklare planken zijn klaar om verder bewerkt te worden.

Fresen, schuren en lijmen

Nu worden de eerste speelgoedvormen zichtbaar. Olifanten, zwanen en boilers van stoomlocomotieven verschijnen uit het hout. Hiervoor gebruiken de mannen verschillende frees- en zaagmachines. Daarnaast draaien en doorboren zij duizenden wieltjes voor al die autootjes, treinen en roldieren. Na het draai-, zaag- en freeswerk is het tijd voor het lijmen en het schuren, waarna een onbeschilderd speelgoedje overblijft.

Schilderen en drogen

De laatste stappen breken nu aan; het kleuren en het in elkaar zetten. Het speelgoed wordt eerst in een basiskleur of lak gespoten. Jarenlang doet verfspuiter Ad Overeem dit. Op een foto van de spuitinrichting staat Ad achter twee wielen. Door aan het wiel te draaien kan Ad het speelgoed netjes egaal in de lak zetten. De afzuiginstallatie is beperkt tot een tweetal propellers in de muur die de dampen naar buiten zuigen.

Na verschillende schildersfasen en uren in de droogkast wordt ook de detaillering aangebracht. Daarvoor zijn ook aluminium sjablonen beschikbaar. Die zijn vooral om de ingewikkeldere decoraties te spuiten, met name bij de roldieren. Na het assembleren is het speelgoed klaar!

Inpakken en meenemen

Nu moet het speelgoed naar het pakhuis van Jumbo. De speelgoederen worden per stuk in papier gerold, dichtgelijmd en in dozen gelegd. De vrachtwagen staat al klaar om het KODA-goed mee te nemen!

Geen eeuwig leven

De samenwerking tussen de Baarnse fabrikant en de Amsterdamse groothandel was bijzonder, maar ook beperkt houdbaar. In 1956 kocht Hausemann & Hötte een kartonnagefabriek en ging spellen produceren. Het was een schot in de roos. Spellen als Mens erger je niet!, Electro, en Ganzenbord vlogen over de toonbank. Jumbo specialiseerde zich. Daarnaast speelde ook mee dat plastic speelgoed houten speelgoed verdrong en er concurrentie kwam van goedkoper importspeelgoed. Veel producenten van houten speelgoed gingen kopje onder. KODA niet, maar legde zich toe op de fabricage van andere items, zoals latten voor luifels en zonweringen van het bedrijf Balamundi. De foto’s van de fabriek laten het einde van een handmatige massaproductie van houten speelgoed zien, tot stand gekomen dankzij een bijzondere samenwerking.

Het bericht In dienst van de olifant: KODA speelgoed voor Jumbo verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Nederlands speelgoed

Het speelgoed werd verhandeld onder de naam KoCo, waar die afkorting voor staat is niet bekend. Maar op de gevel van de fabriek stond over de volle breedte niet KoCo, maar Hollandsche Speelgoed Industrie geschreven. Dat was de officiële naam van de fabriek.⁸ Dit was écht Nederlands spul, was de boodschap. Maar wie waren er verantwoordelijk voor dat speelgoed?

Ten eerste waren dat de veertien Joodse koopmannen die in 1933 besloten tot oprichting van de fabriek. Het ging hen voor de wind. Zo bezaten ze succesvolle bedrijven die zich bezighielden met de handel in textiel en fruit. Aron Brandel (1879 – 1936) stak het meeste geld in het bedrijf. Hij was een van de belangrijkste ondernemers in Rotterdam. Een andere investeerder was Leo Meyer (1879 – 1966), directeur-generaal van warenhuis De Bijenkorf.⁹ Het is dan ook niet gek dat het KoCo-goed verkocht werd bij De Bijenkorf.¹⁰

Ten tweede was dat Alfred Herz. In 1933 werd hij tot directeur benoemd. Toen was hij nog maar heel kort in Nederland. Het gezin Herz was namelijk na een antisemitische aanval uit Duitsland gevlucht. Het gebeurde in 1933 in hun woonplaats Wiesbaden, waar de nazi’s reeds de baas waren. Herz had de mogelijkheid om te vluchten en wachtte dus niet af. Hij kwam met zijn gezin naar Rotterdam, ging wonen op de Frank van Borselenstraat en kreeg van de ondernemers de leiding over de productie van het houten KoCo speelgoed.¹¹

Ten slotte was er het personeel. In de zagerij sjouwden zij met grote stapels hout, in de grote hal stonden ze aan de vele werkbanken en in de verfspuiterij werkten ze onder de vernuftige afzuiginstallatie. Op deze plek verdienden 65 mensen, mannen en vrouwen, hun brood met het maken van al het speelgoed. En na het werk voetbalden zij in bedrijfselftal KoCo tegen andere Rotterdamse bedrijven.¹²

Als het proces van hout tot speelgoed doorlopen was, kwam er een merk op de producten. Het bestond uit een leeuwtje voor de Nederlandse driekleur. KoCo droeg ook op deze manier uit dat haar speelgoed van eigen bodem was. Een journalist van Het Vrije Volk schreef in 1935 over de fabriek: “Duits [speelgoed] is heus niet meer nodig”.¹³ Dat is een opmerkelijke uitspraak als we de levensloop van Herz in herinnering brengen. Maar de opmerking is gezien het toenmalige economische klimaat niet vreemd. Het was crisis en landen probeerden hun eigen markten te beschermen. Het kopen van het eigen product werd gepromoot. Dat gold ook voor speelgoed, dat toen vooral uit Duitsland kwam. Het was een strategie om het KoCo speelgoed als Nederlands in de markt te zetten.

Het speelgoed van KoCo

Het fotoboek van de nazaten van Herz biedt een interessant inkijkje in het assortiment van de fabriek. Naast foto’s van het gebouw en het personeel bevinden zich in het fotoboek namelijk ook tientallen foto’s van het KoCo-goed. Misschien kunnen we van het aantal foto’s en de omvang van de foto’s afleiden dat men op het ene stuk speelgoed trotser was dan op het andere. De modellen, vormen en details laten in ieder geval duidelijk zien dat speelgoedfabrikanten in de jaren dertig naar elkaars producten keken.

Een supersnelle dieseltrein

Eén object krijgt wel erg veel aandacht in het album, dat is de KoCo dieseltrein. Deze zilverkleurige trein weerspiegelt de introductie van het stroomlijnmaterieel op het Nederlandse spoor. De zogenaamde Materieel ’34 treinen waren een geheel nieuwe verschijning. Door zijn gestroomlijnde vorm, de zilvergrijze kleur en de felle rode strepen zag hij er veel sneller uit dat zijn voorgangers, en dat was hij ook. Ze zoefden vanaf 1934 tussen de grote steden.

Op een van de foto’s staan een groot aantal dieseltreinen, alsof ze in een spoorwegdepot naast elkaar opgesteld staan. Een vrouw bekijkt een van de treinen, maar het is niet duidelijk of zij een medewerkster van KoCo, of een potentiële koper is. De treinen staan op een tafel met het opschrift Hollandsche Speelgoed Industrie. Misschien was er wel een toonkamer in het fabrieksgebouw.

De Materieel ’34 trein werd ook in speelgoedvorm gemaakt door de beroemde fabrikant ado uit Bilthoven. Maar wie het als eerste deed weten we niet, en dat zullen we waarschijnlijk ook nooit weten.

Felgekleurde vrachtwagens

KoCo vervaardigde ook veel verschillende vrachtwagens. Ze zijn vaak gelakt in de aantrekkelijke en herkenbare primaire kleuren: een rode cabine, gele oplegger en blauwe wielen bijvoorbeeld. Vaak doen de verhoudingen van de wagens een beetje lomp aan, met een relatief kleine motorkap, vreemde uitstekende onderdelen en ook wat kleine wieltjes.

Ook bij de vrachtwagens is er een grote gelijkenis met het assortiment van ado. Dat zit hem niet alleen in vormen en details, zoals het gebruik van de primaire kleuren, maar ook een specifieke vrachtwagen kwam in beide assortimenten voor. Het gaat om een fel rode bezorgdienst met een contrasterend groen dekzeiltje om de lading droog te houden. Op het stukje doek staat een opschrift: de wagen van ado heet IJldienst, de wagen van KoCo, Expresse. Naast de verhoudingen is dit het enige verschil tussen de wagens.

KoCo Expresse

ado IJldienst

Bekend spul in een nieuw jasje

De Hollandsche Speelgoed Industrie maakte ook veel andere soorten houten speelgoed. Naast de treinen, auto’s en garages waren dat bijvoorbeeld winkeltjes, paardjes en boten. Deze soorten speelgoed waren indertijd gewild en elke fabrikant pikte een graantje mee. Toch gaf de ontwerper van KoCo wel aan alles een eigen draai. Zo kregen toonbankjes mooie afgeronde vormen en kruidenlades, compleet met handgreepjes en opschriften op metalen plaatjes. Daarnaast vallen ook de indrukwekkende marineschepen met mooie afgeronde vormen op. Het sluit aan bij het Duitse oorlogsspeelgoed dat in de aanloop naar de Tweede Wereldoorlog in de winkels kwam te liggen.

Een nieuw leven in de V.S.

Iets verder in het fotoboek is een bijzondere foto ingeplakt. Op deze grote foto zien we een groep mensen in het gebouw aan de Voorhaven. Sommigen poseren met houten kruiwagentjes, sommigen kijken blij, anderen nors of verbaasd. Boven de groep hangt de Stars and Stripes. Dit is het moment dat de familie Herz afscheid nam van het personeel, van het Rotterdamse speelgoedavontuur en van hun tijdelijke toevluchtsoord. Kort daarna, op woensdag 3 maart 1937, stapte het gezin namelijk aan boord van een schip in het Franse Le Havre. Zeven dagen later kwamen ze aan in de Verenigde Staten. Er kwam geen andere directeur, en de fabriek werd geliquideerd. De familie zag het onheil wederom op tijd aankomen.

Het gezin ging in New York wonen, waar Herz heeft geprobeerd om verder te gaan in het speelgoed. Zo patenteerde hij in 1939 een behendigheidsspelletje.¹⁴ Het bestond uit een handvat met een clownsgezicht en een ring aan een touwtje. Het doel is om de ring over de overdreven grote neus van de clown te gooien. Helaas was het Amerikaanse speelgoedavontuur geen lang leven beschoren en zocht Herz een ander bestaan. Van KoCo rest niets meer dan het fotoboek in de Verenigde Staten, en de autootjes, winkeltjes en treintjes die onder een dikke laag stof op Nederlandse zolders liggen.

Het bericht Kiekjes van KoCo: Een inkomen voor 65 Rotterdammers en een gevlucht gezin verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Het bericht Op de koffie bij Ko Verzuu: Koffietafeltje No. 613 verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Ontmoeting van gelijkgezinden bij Kabouter

Elly Tamminga was een overtuigd socialist. Ze was lid van de Socialistische Kunstenaars Kring (SKK) en maakte illustraties voor de bladen De Fakkel en De Socialist.¹⁶ Maar haar belangrijkste verdienste in de socialistische gelederen was het portretteren van Frank van der Goes (1859 – 1939) voor zijn zeventigste verjaardag. Dat was niet zomaar iemand, hij was namelijk een van de oprichters van de SDAP en de vertaler van Das Kapital van Marx. Naar deze twee prestaties wordt verwezen in de prent die Tamminga ook van hem maakte. Van der Goes heeft het embleem van de SDAP opgespeld en prominent in de boekenkast staat het hoofdwerk van Marx.

Zelf was Tamminga lid van de Bussumse tak van de SDAP.¹⁷ Misschien kwam de opdracht voor de Kabouter-folder wel uit deze lokale socialistische gelederen. De oprichter van Kabouter Speelgoed, Leendert Bouma (1892 – 1971), was namelijk ook lid van de Bussumse SDAP. Hij was lang actief voor de partij. In 1919 werd hij gemeenteraadslid en vanaf 1939 bekleedde hij de functie van wethouder. Bouma werd met name bekend door na de Tweede Wereldoorlog ruim driehonderd goedkope woningen te bouwen.¹⁸ Misschien vroeg hij zelf aan Tamminga om de folder te ontwerpen.¹⁹

Bijzonder drukwerk

De folder is bijzonder in het oeuvre van Tamminga. Ze maakte namelijk vooral: stillevens, figuurstudies, portretten, landschappen en illustraties voor bladen. De folder sluit wel helemaal aan bij haar unieke stijl: altijd figuratief en opgezet in grote kleurvlakken met dikke contouren. Soms gebruikt ze twee tinten van dezelfde kleur om diepte te suggereren. Dat is te zien aan de bolle wangen van de dwergen op de stoeltjes, maar ook aan haar eigen gezicht op haar zelfportret.

Toch is het wel gek om een sprookje uit 1812 weer te geven, tussen die vernieuwingen in meubeltjes en stijl! Was het idee daarachter enkel commercieel: een populair sprookje om de bijzondere Kabouter-meubeltjes te verkopen? Wellicht zag Tamminga in de vertolking van het volkssprookje in een gratis folder ook wel een manier om kunst bereikbaar te maken voor een groot publiek. Misschien kreeg het drukwerkje wel een tweede leven als kinderkamerdecoratie!²⁰

Het bericht Een Bussums onderonsje: Elly Tamminga voor Kabouter speelgoed verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Met een mondkapje op, sprak ik afgelopen zomer met Monika Buch (1936).²¹ Ik nam plaats op de sofa in het interieur dat ontworpen is door haar man, architect Bertus Mulder (1929 – 2024). Om mij heen hingen de schilderijen van Buch. In haar geboorteland Spanje boekte ze met haar geometrische composities de afgelopen jaren veel succes. Haar recente kunstwerken zijn een soort spel: een optisch spel. Het zijn beschilderde transparante platen die door spiegels gereflecteerd worden. Maar het spel begon met haar speelgoedontwerpen voor ado.

Monika Buch voor ado

Met het vertrek van Ko Verzuu in 1955 verloor de ado werkplaats haar belangrijke ontwerper. Buch kwam drie jaar later met hen in contact via het Instituut voor Industriële Vormgeving in Amsterdam. De werkplaatsleiding vroeg haar om speelgoed te ontwerpen, ze kreeg er duizend gulden voor, en het werd in 1959 afgebeeld in de catalogus.

Het speelgoed van Buch werd maar kort gemaakt, en dat is jammer. In haar ontwerpen komen haar studie aan de Hochschule für Gestaltung in Ulm en haar studie pedagogiek in Utrecht namelijk mooi samen. Het speelgoed was: solide, mooi en pedagogisch zeer verantwoord. Ook refereerde Buch aan het bestaande ado aanbod en wist het zelfs te verbeteren.

Twee compleet verschillende ado blokkendozen

Hoe houd je een stuk speelgoed gedurende de eerste vier levensjaren interessant? Met die vraag hield Buch zich bezig. Ze vond de blokkentoren van Verzuu in dat opzicht te beperkt. De blokken hadden allemaal verschillende afmetingen en konden daardoor maar op een aantal manieren gestapeld worden. Buch nam Verzuu’s ontwerp als uitgangspunt en gaf er haar eigen draai aan.

Ze maakte keuzes die meer mogelijkheden opleverden voor het opgroeiende kind. Alle blokken hadden hetzelfde langwerpige formaat en waren open. Daardoor konden de blokken in elkaar gestoken worden en zo op veel manieren gecombineerd worden. Een kind van een jaar doet andere dingen met de blokken dan een kind van twee of drie jaar: van tegen elkaar slaan en naast elkaar leggen, tot het bouwen van talloze simpele en ingewikkelde bouwwerken.²² De blokken bleven dus interessant.

Het realistische plastic ado paard

Ook met haar gestileerde dieren refereerde Buch aan de bestaande productlijn. Ze verafschuwde het realistische plastic paard dat ado verkocht. Na het vertrek van Verzuu importeerde de werkplaats ze van het Duitse Steha. Een stap terug als je bedenkt dat realistische paarden, toen nog met echt haar en glazen ogen, in het eerste kwart van de twintigste eeuw al gehaat werden door architect H.P. Berlage en museumdirecteur Otto van Tussenbroek.²³ Buch keek naar het plastic paard en maakte een eigen zeer gestileerde houten variant.

Nakomertje voor ado

Het aantrekken van Buch was misschien een oplossing voor het vertrek van Verzuu, maar ado had nog twee problemen. Het einde van het sanatorium was aanstaande, want er waren nog maar een paar tuberculeuzen. De dynamiek was weg. Tegelijkertijd leek ook de tijd van het houten speelgoed voorbij, metalen die-cast autootjes waren zeer populair en goedkoop plastic speelgoed zou spoedig zijn opwachting maken.

De opdracht aan Buch kan als een laatste vergeefse poging gezien worden om het ado speelgoed een impuls te geven. Ook Pieter van Gelder kreeg nog een opdracht. Zijn ontwerpen waren heel anders, veel realistischer dan dat van Buch en met veel tierelantijntjes. Hij maakte een hobbelpaard dat dienst kon doen als bloemenstandaard. Het is bijna geen speelgoed meer te noemen. De werkplaatsleiding hinkte duidelijk op twee gedachten met de opdrachten aan Buch en Van Gelder.

Het speelgoed van Buch is een verbetering van het ado aanbod uit de jaren vijftig. Het werd in elkaar gezet door de laatste tuberculeuzen. Het was een nakomertje voor ado. Eigenlijk maakt dat de ontwerpen alleen nog maar interessanter dan ze al zijn.

Hoogachtend, Bert Sibon

Als honorarium voor de speelgoedontwerpen ontving Buch duizend gulden. Dat staat in deze brief. Hij werd getekend door Bert Sibon, administratief leider van de ado werkplaatsen.

In een ander blog werd duidelijk dat Sibon een oude vriend was van de familie Naber. Twee decennia eerder had deze familie een fabriek waar ado werd nagebootst.

Monika Buch’s Presentatieblad

In het persoonlijke archief van Buch bevindt zich een presentatieblad met acht genummerde foto’s. Hierop staan bouwblokken, dieren en autootjes. Het zijn uitgevoerde en niet uitgevoerde ontwerpen voor ado. De zeer gestileerde houten autootjes zijn niet uitgevoerd. Ze werden uit één stuk hout gemaakt en zijn een verwijzing naar de populaire realistische die-cast wagentjes. De dieren werden daarentegen wel in productie genomen, en staan afgebeeld in de catalogus uit 1959 (productnummers 510 en 195).

Twee afbeeldingen uit een presentatieblad van Monika Buch. Deze ontwerpen zijn eind jaren vijftig uitgevoerd door ado.

Waardering en herwaardering

Helaas werd het speelgoed van Buch niet lang door ado gemaakt. Ook later kwam het er niet meer van.²⁴ Toch kwam er wel waardering voor haar speelgoedontwerpen. Zo was de blokkendoos samen met de andere ontwerpen te zien op de tentoonstelling Kinderspel (1965) in het Stedelijk Museum in Amsterdam.

Ook kocht Museum IVAM in Valencia in 2018 enkele van haar ado ontwerpen vanwege de tentoonstelling A Contratemps, over vrouwelijke kunstenaars uit Valencia.

Poster van de tentoonstelling Kinderspel in het Stedelijk Museum

De H-blokken van Monika Buch

Een ander ontwerp van Buch waren de zogenaamde H-blokken. Net als de stapelkubussen boden ze talloze mogelijkheden. Ze werden niet uitgevoerd, maar wel gewaardeerd. Zo waren de lettervormige blokken te zien op Kinderspel, wilde het Stedelijk Museum specifiek dit ontwerp houden voor een vervolgtentoonstelling, en nam A.J. Vroom ze mee naar de speelgoedbeurs in Nürnberg.²⁵ Helaas bleek een andere producent dergelijke blokken al te maken.²⁶

De H-blokken van Monika Buch

Het bericht ado ná Ko Verzuu: De ontwerpen van Monika Buch verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Timmerfabriek Naber aan het houten speelgoed

De wagen werd gemaakt in de timmerfabriek van Naber aan de Ritbroekstraat. De broers Jan Roelof Naber (1907 – 1986) en Piet Naber (1905 – 1955) zaagden hout op bestelling en maakten bouwproducten. Vanaf 1938 gingen ze als bijproduct ook speelgoed maken.²⁹ Trots stuurde groothandel Hausemann & Hötte in maart 1939 aan haar klanten dat zij de alleenverkoop had bemachtigd van “het bekende mooie houten Naber-speelgoed”.³⁰ Een verkooppraatje, want zo bekend zal het speelgoed in werkelijkheid niet geweest zijn. Naber begon pas net!

Veel faam zal het speelgoed ook niet verworven hebben. Waarschijnlijk staakten de broers de speelgoedproductie alweer in 1942. Jan en Piet verstopten machinerie voor de bezetter en met minder machines kwam de prioriteit van de fabriek waarschijnlijk bij de bouwproducten te liggen.³¹ De timmerfabriek doorstond de oorlog, maar maakte waarschijnlijk nooit meer een kleurrijk houten autootje.

Het wilde westen voor speelgoed

Het assortiment van Naber bestond uit tientallen verschillende speelgoedautootjes. Van de bekende modellen is de genoemde melkwagen het duidelijkst nagebootst van de ado fabriek. In vorm, kleur en materiaal is het precies de Melkcentrale (No. 915) van ado. Hij is alleen wat kleiner en de treeplank ontbreekt.

Het is niet gek dat Naber het ado na-aapte. Eind jaren dertig beleefde ado zijn hoogtijdagen. Honderden speelgoedmodellen werden in elkaar gezet, vervoerd naar betere speelgoedwinkels en daar voor veel geld verkocht. De gebroeders Naber kozen een item van deze zeer populaire fabrikant en spijkerden hun eigen merkje op de motorkap.

Wellicht was het Bert Sibon (1902 – 1976) die de broers de tip gaf om juist het succesvolle ado speelgoed na te bootsen. Hij was getrouwd met de schoonzus van Piet Naber en de twee mannen waren naar verluidt beste vrienden.³² Sibon was een insider bij de ado werkplaatsen: van het begin tot het eind was hij daar administratief leider.³³ Sibon wist daardoor precies waarom het speelgoed zo succesvol was. Toen de ado werkplaatsen van Apeldoorn naar Bilthoven verhuisden in 1932, ging hij mee. Misschien zag Piet het speelgoed toen hij zijn vriend en zwager Sibon in Bilthoven bezocht!

En dat jatten kon gewoon. Spreuken in de ado catalogi als ‘al onze wagens zijn beschermd’ konden dat niet voorkomen. Andermans producten nabootsen was schering en inslag in de toenmalige speelgoedindustrie.³⁴ Dat is een enorm contrast met nu. Het gebeurt nog wel, maar op een veel globaler schaal. Zo is LEGO bijvoorbeeld vaak in de clinch met tientallen fabriekjes in Chenghai.

Meer stroomlijning door meer mogelijkheden

Het is niet helemaal eerlijk om het werk van Naber enkel als jatwerk te typeren. Ze maakten namelijk ook autootjes die we niet kennen van ado. Zo is er een raceautootje dat verwijst naar de Duitse Silberpfeil wagens uit de jaren dertig. Deze gestroomlijnde racewagens werden niet meer wit geschilderd, het ongelakte aluminium werd alleen nog gepolijst. Voor een ander wagentje keek Naber wel weer naar haar concurrent ado. Toch is het niet precies nagebootst, want het is meer gestroomlijnd.

Dat Naber zijn wagens meer stroomlijnde is te verklaren. Er werkten geschoolde timmermannen en de fabriek stond vol met machines voor vele verschillende klussen. Dat bood mogelijkheden. Bij de ado werkplaats daarentegen was de machinerie beperkt en werd het speelgoed gemaakt door patiënten zonder timmerervaring. Daarom zijn de ado wagens misschien net iets hoekiger dan die van Naber.

Uit het familiearchief

Een foto van twee kindermeubeltjes is het enige tastbare dat de familie Naber bezit wat herinnert aan de speelgoedfabriek. De kinderen Naber speelden de mensvormige stoel stuk. Met zijn opbouw uit driehoeken, trapezia en vliegers, doet het een beetje denken aan de expressionistische trekpoppen van ado!

Het zeldzame Naber-goed

Naber had eigen gestroomlijnde wagentjes, maar er werd ook veel leentjebuur gespeeld. De melkcentrale toont aan hoe sommige fabriekjes te werk gingen: een eigen merkje vastspijkeren en cashen. Vind je zo’n wagen nu? Plak er een ado merkje op, dan loop je ook binnen! Maar dan moet je wel eerst zo’n zeldzame Naber wagen vinden.³⁵ Net als een goede vroege ado vrachtwagen of trein is Naber nauwelijks te koop.

Het bericht Naber speelgoed: Nagebootste en gestroomlijnde wagens uit Apeldoorn verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Gooische kindermeubel en speelwarenfabriek

Over Kabouter is veel minder bekend dan over ado. Toch is een beeld van de fabriek te reconstrueren. Kabouter werd opgericht door de “Bussumsche vroede vader Bouma”.³⁷ ‘Vroede vader’ omdat timmerman Leendert Bouma (1892 – 1971) sinds 1919 lid was van de Bussumse gemeenteraad. Vanaf 1925 maakte Bouma ook speelgoed. De naam van zijn fabriek was voluit: Gooische kindermeubel en speelwarenfabriek.³⁸ De werkplaats stond eerst aan de Herenstraat 23a, maar door de enorme vraag aan het eind van de jaren twintig breidde Bouma zijn fabriek uit aan de Beerensteinerlaan 14.³⁹

Kabouter Speelgoed werd erg populair. Bussumers konden het speelgoed in het begin enkel kopen bij de firma Rosmalen in de Kapelstraat. Maar in 1928 waren de meubeltjes al “door ’t heele Gooi bekend”⁴⁰. Omdat de verkoop vanaf 1928 via handelsonderneming Hausemann & Hötte in Amsterdam ging, kwam Kabouter in speelgoedwinkels in het hele land te liggen.⁴¹ Erg veel oranje kaboutermeubeltjes kwamen tussen 1928 en 1931 uit de fabriek.⁴²

Vlak na de verbouwing van 1930 ging het echter mis. De crisis van de jaren dertig liet ook Bouma niet ongemoeid en in september 1931 werd zijn faillissement uitgesproken.⁴³ Er kwam nog een doorstart, maar het bedrijf kwam er niet meer bovenop. Tot 1937 liep de productie snel terug. In 1942 kwam er formeel een einde aan het bedrijf, maar de productie werd al veel eerder gestaakt. De tijd heeft Kabouter verder in vergetelheid gebracht.

Het assortiment

Uit de werkplaats kwamen vooral kindermeubels en poppenmeubeltjes. Maar ook trekkarren, bolderwagens, schoolborden en vrachtwagens. Elk model kreeg twee nummers: een voor de categorie en een voor het model. De fabriek maakte poppenmeubels vaak in twee afmetingen, met twee verschillende modelnummers. Het verschil was ongeveer 2 á 3 centimeter in lengte, breedte en hoogte. Op den duur werden er minder soorten poppenmeubels gemaakt, maar ging men wel tuinmeubels voor kinderen maken.⁴⁴

De Kabouter-meubeltjes zijn vaak in oranje of rood gelakt met enkele details in zwart of blauw. De tuinmeubels werden niet alleen in rood, maar ook in ‘ivoor’ en wit geverfd. Net als ado werd Kabouter afgewerkt met de gifvrije Japan-lakken, waar ook mee geadverteerd werd. Opmerkelijk genoeg werden de tuinmeubels ook voorzien van enkele onderlagen loodwit: goed bestendig tegen het Hollandse klimaat, maar bij afschilferen zeer giftig voor met name kinderen! Na het lakken kwam er een papieren merksticker met het logo van Kabouter op het speelgoed.

Vooruitstrevend ontwerp

De vergetelheid van de fabriek is treurig omdat de meubeltjes best bijzonder zijn. Veilinghuis Quittenbaum (München) veilde in 2010 een aantal meubeltjes uit de fabriek.⁴⁵ Aan deze meubeltjes is goed te zien dat de ontwerper goed keek naar modern meubelontwerp en veel oog voor detail had.

Zo is een dressoirtje in de stijl van de Amsterdamse School ontworpen. Naast de trapezium-vorm, is ook het donkergekleurd druppelvormige handvat kenmerkend voor Amsterdamse School meubels. Ook de verwantschap met de Haagse School is evident. De tafel naast het dressoir lijkt op een tafel van Hendrik Wouda. Beide tafels rusten op vier overhoeks geplaatste poten met afgeschuinde onderzijden. Wouda ontwierp in een stijl die we nu de Haagse School noemen. Kenmerkend zijn rechte lijnen en kubistische vormen, zonder al te veel opsmuk.

Het is niet gek dat de Kabouter-meubeltjes zijn toegeschreven aan Ko Verzuu van ado. De merksticker is namelijk vaak weggehaald én de aandacht was altijd gevestigd op de vooruitstrevende ontwerpen van Verzuu. Toch bedacht waarschijnlijk een eigen ontwerper het Kabouter speelgoed. Mogelijk was het Bouma zelf, of kreeg een kunstenaar de opdracht. Zo ontwierp ook de Bussumse kunstenares Elly Tamminga (1896 – 1983) reclamedrukwerk voor Kabouter. Misschien ontwierp zij ook wel het logo?

Wordt vervolgd

In de fabriek van Kabouter in Bussum werden in een paar jaar tijd erg veel bijzondere houten meubeltjes getimmerd. De gevonden catalogus, het archief van Hausemann & Hötte, krantenarchieven en het overgeleverde speelgoed maakten een eerste introductie op Kabouter mogelijk. Toch blijven er nog veel vragen onbeantwoord.

Het bericht Kabouter speelgoed: Moderne poppenhuismeubels uit het Gooi verscheen eerst op adospeelgoed.com.

De lancering van de website adospeelgoed.com is een feit. Dankzij de hulp van handelaren, particulieren, veilinghuizen en musea is er een mooi begin gemaakt aan de ultieme ado speelgoed catalogus. Er staan al meer dan honderd foto’s in de catalogus.

Actualiteit

Berg en Bosch en ado zijn actueel. Een krappe honderd jaar geleden, toen men in Berg en Bosch begon met het in elkaar spijkeren van het ado speelgoed, trok tuberculose door Europa. Veel mensen stierven aan deze ziekte. Honderd jaar later teistert een andere ziekte ons. De geschiedenis van longaandoeningen is actueler dan ooit.

Maar ook het ado speelgoed, gemaakt door de genezen tuberculose patiënten, is zeer actueel. De lijst met tentoonstelling met ado van de afgelopen jaren is indrukwekkend. In 2016 werd het speelgoed als Nederlands cultuurgoed in Japan gepresenteerd samen met Nijntje en Rietveld en vorig jaar stond ado in het Nederlandse verhaal van Bauhaus. Deze zomer was er een flinke vitrine ado in het Rijksmuseum in Amsterdam en nu volgt er een overzicht van de collectie ado van het CODA Museum in Apeldoorn. Al tientallen jaren verzameld en flink voor betaald, maar nu zijn de museale sporen pas echt verdiend.

Lacunes

De aandacht voor ado in de afgelopen twintig jaar heeft ook geresulteerd in een aantal boekjes. In de bibliotheken liggen er drie. Maar hierin staat geen overzicht van alle ado modellen. Het is tijd voor een eerste poging op het internet!

Er zijn altijd lacunes in het verhaal van ado, want er bestaat geen ado archief. Deze leemtes zijn niet met een update te vullen in een statisch boekje. Op een site kan dat wel. Nieuwe verhalen en perspectieven over het speelgoed, de modellen, de ontwerpers, de productie en de concurrenten kunnen worden toegevoegd.

Dit is een eerste versie van deze website. Mogelijk vindt u foutjes, heeft u opmerkingen of vragen, of wilt u meewerken aan deze website. Neem dan vooral contact op. Met toekomstige updates van de website en catalogus zal een steeds completer beeld ontstaan van de ado productie. Over een ruim jaar bestaat het speelgoed honderd jaar. Het zou mooi zijn als de catalogus dan vergevorderd is. Met de lancering van adospeelgoed.com zijn we in ieder geval onderweg!

Het bericht Lancering adospeelgoed.com verscheen eerst op adospeelgoed.com.