De latjesfabriek van KODA

Vraag mensen in Baarn eens naar de lokale speelgoedfabriek en sommigen zullen meteen de latjesfabriek noemen, naar het bruikbare afvalhout dat uit de werkplaats kwam. Maar officieel was de naam KODA. Zoals bij veel andere speelgoedfabriekjes was deze naam een samentrekking van de eerste twee letters van de achternamen van de oprichters. Zo kunnen we KODA ontcijferen tot Frits Köhler (1910 – 2003) en Henk van Dam (1910 – 1987). Een eigen fabriek voor houten speelgoed lijkt voor deze mannen geen gekke stap, want ze wisten hoe ze met gereedschap moesten omgaan. Köhler was de zoon van een poelier, maar bouwde in zijn vrije tijd boten. Van Dam was uitbater van een sigarenzaak, maar was van huis uit meubelmaker.¹

In april 1946 was het zo ver, de fabriek vestigde zich in een witgepleisterd pand met houten luiken aan de Acacialaan. Enkele jaren later poseerde het personeel en de directie hier voor een groepsfoto. KODA had blijkbaar al heel wat personeel, veelal aangetrokken uit de buurt. De werklui hadden een overall aan, de directie was netjes gekleed met stropdas.

In dienst van Jumbo

Vanaf april 1946 maakten deze mensen het houten KODA speelgoed. Toen werden de klanten nog zelf aangetrokken, maar vanaf 1947 was er een exclusieve samenwerking met Jumbo, dat toen nog Hausemann & Hötte genoemd werd.² Een aandoenlijk logo was de bezegeling van deze samenwerking: het was de gevleugelde olifant van Jumbo met daarboven de naam KODA. Gezien het beeldmerk lijken KODA en Hausemann & Hötte elkaar in 1948 nog als elkaars gelijken gezien te hebben.

Slechts een jaar later is Hausemann & Hötte het speelgoed gaan verkopen onder de naam Jumbo en restte enkel nog het olifantje. Dat komt misschien wel door het slechte weer waarin KODA verkeerde.³ Bestellingen waren laat en in een korte tijd binnengekomen, en door een verbouwing van de fabriek kon er niet optimaal geproduceerd worden. Een groot verlies was het gevolg. Hausemann & Hötte nam door deze situatie mogelijk een grotere vinger in de pap. De samenwerking ging in ieder geval wel door.

Het speelgoed van Köhler

KODA maakte in de jaren daarna nog heel veel speelgoed voor Jumbo. Het werd ontworpen door directeur Frits Köhler. Een mooi overzicht van zijn repertoire is op deze foto van de monsterkamer te zien.

Speelgoed met veel blanke lak

Wat opvalt aan het speelgoed is het spaarzame kleurgebruik, bijvoorbeeld een vrachtwagentje met slechts de motorkap en de cabine gekleurd, en de rest in een dikke laag blanke lak. Eind jaren veertig kozen ook andere producenten voor veel blanke lak. Naast KODA, deed ook bijvoorbeeld Nooitgedagt uit IJlst dit, en ook ado zou enkele jaren later minder kleuren gaan gebruiken.

Een passie voor zeilboten

Het speelgoed van KODA sloot aan bij wat andere fabrikanten in die tijd maakten: autootjes, treintjes en roldieren. Maar in de monsterkamer stond ook een object dat alleen KODA produceerde. Dit was een modelzeiljacht, waarmee kinderen de basis van het zeilen konden leren.⁴ Het is ook een heel persoonlijk item. Köhler was immers zelf een fervent zeiler en had vóór het speelgoedavontuur zijn eigen zeilboot gebouwd.⁵

Een fotoboek ter herinnering

Na het slechte jaar 1949 stapte medefirmant Henk van Dam uit het bedrijf.⁶ Het fotoboek is al die tijd in de familie gebleven. Misschien kreeg hij het boek wel bij zijn vertrek, of zou hij het zelf gemaakt hebben?

De fotoserie is in ieder geval bijzonder. Iedere stap van het productieproces is namelijk vastgelegd. Daarmee geeft het een zeldzaam inkijkje in de speelgoedindustrie die zo goed als vergeten is, dat van houten handgemaakt speelgoed. Overal waren mensenhanden nodig.

Zoals in een film zien we dankzij de foto’s het hout in speelgoed veranderen. We brengen een bezoek aan de Accacialaan, waar zojuist het hout aankomt.

Hout voorbereiden

Het speelgoed van KODA komt als ruw hout het gebouw aan de Acacialaan binnen. Het personeel dat lopend of op de fiets naar de fabriek is gekomen, staat al klaar om met het hout aan de slag te gaan. Het moet recht en haaks worden. Daarvoor worden twee imposante machines gebruikt; de vlakbank en de vandiktebank. Mooie planken en balken met rechte zijden zijn het resultaat. Deze hapklare planken zijn klaar om verder bewerkt te worden.

Fresen, schuren en lijmen

Nu worden de eerste speelgoedvormen zichtbaar. Olifanten, zwanen en boilers van stoomlocomotieven verschijnen uit het hout. Hiervoor gebruiken de mannen verschillende frees- en zaagmachines. Daarnaast draaien en doorboren zij duizenden wieltjes voor al die autootjes, treinen en roldieren. Na het draai-, zaag- en freeswerk is het tijd voor het lijmen en het schuren, waarna een onbeschilderd speelgoedje overblijft.

Schilderen en drogen

De laatste stappen breken nu aan; het kleuren en het in elkaar zetten. Het speelgoed wordt eerst in een basiskleur of lak gespoten. Jarenlang doet verfspuiter Ad Overeem dit. Op een foto van de spuitinrichting staat Ad achter twee wielen. Door aan het wiel te draaien kan Ad het speelgoed netjes egaal in de lak zetten. De afzuiginstallatie is beperkt tot een tweetal propellers in de muur die de dampen naar buiten zuigen.

Na verschillende schildersfasen en uren in de droogkast wordt ook de detaillering aangebracht. Daarvoor zijn ook aluminium sjablonen beschikbaar. Die zijn vooral om de ingewikkeldere decoraties te spuiten, met name bij de roldieren. Na het assembleren is het speelgoed klaar!

Inpakken en meenemen

Nu moet het speelgoed naar het pakhuis van Jumbo. De speelgoederen worden per stuk in papier gerold, dichtgelijmd en in dozen gelegd. De vrachtwagen staat al klaar om het KODA-goed mee te nemen!

Geen eeuwig leven

De samenwerking tussen de Baarnse fabrikant en de Amsterdamse groothandel was bijzonder, maar ook beperkt houdbaar. In 1956 kocht Hausemann & Hötte een kartonnagefabriek en ging spellen produceren. Het was een schot in de roos. Spellen als Mens erger je niet!, Electro, en Ganzenbord vlogen over de toonbank. Jumbo specialiseerde zich. Daarnaast speelde ook mee dat plastic speelgoed houten speelgoed verdrong en er concurrentie kwam van goedkoper importspeelgoed. Veel producenten van houten speelgoed gingen kopje onder. KODA niet, maar legde zich toe op de fabricage van andere items, zoals latten voor luifels en zonweringen van het bedrijf Balamundi. De foto’s van de fabriek laten het einde van een handmatige massaproductie van houten speelgoed zien, tot stand gekomen dankzij een bijzondere samenwerking.

Het bericht In dienst van de olifant: KODA speelgoed voor Jumbo verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Timmerfabriek Naber aan het houten speelgoed

De wagen werd gemaakt in de timmerfabriek van Naber aan de Ritbroekstraat. De broers Jan Roelof Naber (1907 – 1986) en Piet Naber (1905 – 1955) zaagden hout op bestelling en maakten bouwproducten. Vanaf 1938 gingen ze als bijproduct ook speelgoed maken.⁹ Trots stuurde groothandel Hausemann & Hötte in maart 1939 aan haar klanten dat zij de alleenverkoop had bemachtigd van “het bekende mooie houten Naber-speelgoed”.¹⁰ Een verkooppraatje, want zo bekend zal het speelgoed in werkelijkheid niet geweest zijn. Naber begon pas net!

Veel faam zal het speelgoed ook niet verworven hebben. Waarschijnlijk staakten de broers de speelgoedproductie alweer in 1942. Jan en Piet verstopten machinerie voor de bezetter en met minder machines kwam de prioriteit van de fabriek waarschijnlijk bij de bouwproducten te liggen.¹¹ De timmerfabriek doorstond de oorlog, maar maakte waarschijnlijk nooit meer een kleurrijk houten autootje.

Het wilde westen voor speelgoed

Het assortiment van Naber bestond uit tientallen verschillende speelgoedautootjes. Van de bekende modellen is de genoemde melkwagen het duidelijkst nagebootst van de ado fabriek. In vorm, kleur en materiaal is het precies de Melkcentrale (No. 915) van ado. Hij is alleen wat kleiner en de treeplank ontbreekt.

Het is niet gek dat Naber het ado na-aapte. Eind jaren dertig beleefde ado zijn hoogtijdagen. Honderden speelgoedmodellen werden in elkaar gezet, vervoerd naar betere speelgoedwinkels en daar voor veel geld verkocht. De gebroeders Naber kozen een item van deze zeer populaire fabrikant en spijkerden hun eigen merkje op de motorkap.

Wellicht was het Bert Sibon (1902 – 1976) die de broers de tip gaf om juist het succesvolle ado speelgoed na te bootsen. Hij was getrouwd met de schoonzus van Piet Naber en de twee mannen waren naar verluidt beste vrienden.¹² Sibon was een insider bij de ado werkplaatsen: van het begin tot het eind was hij daar administratief leider.¹³ Sibon wist daardoor precies waarom het speelgoed zo succesvol was. Toen de ado werkplaatsen van Apeldoorn naar Bilthoven verhuisden in 1932, ging hij mee. Misschien zag Piet het speelgoed toen hij zijn vriend en zwager Sibon in Bilthoven bezocht!

En dat jatten kon gewoon. Spreuken in de ado catalogi als ‘al onze wagens zijn beschermd’ konden dat niet voorkomen. Andermans producten nabootsen was schering en inslag in de toenmalige speelgoedindustrie.¹⁴ Dat is een enorm contrast met nu. Het gebeurt nog wel, maar op een veel globaler schaal. Zo is LEGO bijvoorbeeld vaak in de clinch met tientallen fabriekjes in Chenghai.

Meer stroomlijning door meer mogelijkheden

Het is niet helemaal eerlijk om het werk van Naber enkel als jatwerk te typeren. Ze maakten namelijk ook autootjes die we niet kennen van ado. Zo is er een raceautootje dat verwijst naar de Duitse Silberpfeil wagens uit de jaren dertig. Deze gestroomlijnde racewagens werden niet meer wit geschilderd, het ongelakte aluminium werd alleen nog gepolijst. Voor een ander wagentje keek Naber wel weer naar haar concurrent ado. Toch is het niet precies nagebootst, want het is meer gestroomlijnd.

Dat Naber zijn wagens meer stroomlijnde is te verklaren. Er werkten geschoolde timmermannen en de fabriek stond vol met machines voor vele verschillende klussen. Dat bood mogelijkheden. Bij de ado werkplaats daarentegen was de machinerie beperkt en werd het speelgoed gemaakt door patiënten zonder timmerervaring. Daarom zijn de ado wagens misschien net iets hoekiger dan die van Naber.

Uit het familiearchief

Een foto van twee kindermeubeltjes is het enige tastbare dat de familie Naber bezit wat herinnert aan de speelgoedfabriek. De kinderen Naber speelden de mensvormige stoel stuk. Met zijn opbouw uit driehoeken, trapezia en vliegers, doet het een beetje denken aan de expressionistische trekpoppen van ado!

Het zeldzame Naber-goed

Naber had eigen gestroomlijnde wagentjes, maar er werd ook veel leentjebuur gespeeld. De melkcentrale toont aan hoe sommige fabriekjes te werk gingen: een eigen merkje vastspijkeren en cashen. Vind je zo’n wagen nu? Plak er een ado merkje op, dan loop je ook binnen! Maar dan moet je wel eerst zo’n zeldzame Naber wagen vinden.¹⁵ Net als een goede vroege ado vrachtwagen of trein is Naber nauwelijks te koop.

Het bericht Naber speelgoed: Nagebootste en gestroomlijnde wagens uit Apeldoorn verscheen eerst op adospeelgoed.com.

Gooische kindermeubel en speelwarenfabriek

Over Kabouter is veel minder bekend dan over ado. Toch is een beeld van de fabriek te reconstrueren. Kabouter werd opgericht door de “Bussumsche vroede vader Bouma”.¹⁷ ‘Vroede vader’ omdat timmerman Leendert Bouma (1892 – 1971) sinds 1919 lid was van de Bussumse gemeenteraad. Vanaf 1925 maakte Bouma ook speelgoed. De naam van zijn fabriek was voluit: Gooische kindermeubel en speelwarenfabriek.¹⁸ De werkplaats stond eerst aan de Herenstraat 23a, maar door de enorme vraag aan het eind van de jaren twintig breidde Bouma zijn fabriek uit aan de Beerensteinerlaan 14.¹⁹

Kabouter Speelgoed werd erg populair. Bussumers konden het speelgoed in het begin enkel kopen bij de firma Rosmalen in de Kapelstraat. Maar in 1928 waren de meubeltjes al “door ’t heele Gooi bekend”²⁰. Omdat de verkoop vanaf 1928 via handelsonderneming Hausemann & Hötte in Amsterdam ging, kwam Kabouter in speelgoedwinkels in het hele land te liggen.²¹ Erg veel oranje kaboutermeubeltjes kwamen tussen 1928 en 1931 uit de fabriek.²²

Vlak na de verbouwing van 1930 ging het echter mis. De crisis van de jaren dertig liet ook Bouma niet ongemoeid en in september 1931 werd zijn faillissement uitgesproken.²³ Er kwam nog een doorstart, maar het bedrijf kwam er niet meer bovenop. Tot 1937 liep de productie snel terug. In 1942 kwam er formeel een einde aan het bedrijf, maar de productie werd al veel eerder gestaakt. De tijd heeft Kabouter verder in vergetelheid gebracht.

Het assortiment

Uit de werkplaats kwamen vooral kindermeubels en poppenmeubeltjes. Maar ook trekkarren, bolderwagens, schoolborden en vrachtwagens. Elk model kreeg twee nummers: een voor de categorie en een voor het model. De fabriek maakte poppenmeubels vaak in twee afmetingen, met twee verschillende modelnummers. Het verschil was ongeveer 2 á 3 centimeter in lengte, breedte en hoogte. Op den duur werden er minder soorten poppenmeubels gemaakt, maar ging men wel tuinmeubels voor kinderen maken.²⁴

De Kabouter-meubeltjes zijn vaak in oranje of rood gelakt met enkele details in zwart of blauw. De tuinmeubels werden niet alleen in rood, maar ook in ‘ivoor’ en wit geverfd. Net als ado werd Kabouter afgewerkt met de gifvrije Japan-lakken, waar ook mee geadverteerd werd. Opmerkelijk genoeg werden de tuinmeubels ook voorzien van enkele onderlagen loodwit: goed bestendig tegen het Hollandse klimaat, maar bij afschilferen zeer giftig voor met name kinderen! Na het lakken kwam er een papieren merksticker met het logo van Kabouter op het speelgoed.

Vooruitstrevend ontwerp

De vergetelheid van de fabriek is treurig omdat de meubeltjes best bijzonder zijn. Veilinghuis Quittenbaum (München) veilde in 2010 een aantal meubeltjes uit de fabriek.²⁵ Aan deze meubeltjes is goed te zien dat de ontwerper goed keek naar modern meubelontwerp en veel oog voor detail had.

Zo is een dressoirtje in de stijl van de Amsterdamse School ontworpen. Naast de trapezium-vorm, is ook het donkergekleurd druppelvormige handvat kenmerkend voor Amsterdamse School meubels. Ook de verwantschap met de Haagse School is evident. De tafel naast het dressoir lijkt op een tafel van Hendrik Wouda. Beide tafels rusten op vier overhoeks geplaatste poten met afgeschuinde onderzijden. Wouda ontwierp in een stijl die we nu de Haagse School noemen. Kenmerkend zijn rechte lijnen en kubistische vormen, zonder al te veel opsmuk.

Het is niet gek dat de Kabouter-meubeltjes zijn toegeschreven aan Ko Verzuu van ado. De merksticker is namelijk vaak weggehaald én de aandacht was altijd gevestigd op de vooruitstrevende ontwerpen van Verzuu. Toch bedacht waarschijnlijk een eigen ontwerper het Kabouter speelgoed. Mogelijk was het Bouma zelf, of kreeg een kunstenaar de opdracht. Zo ontwierp ook de Bussumse kunstenares Elly Tamminga (1896 – 1983) reclamedrukwerk voor Kabouter. Misschien ontwierp zij ook wel het logo?

Wordt vervolgd

In de fabriek van Kabouter in Bussum werden in een paar jaar tijd erg veel bijzondere houten meubeltjes getimmerd. De gevonden catalogus, het archief van Hausemann & Hötte, krantenarchieven en het overgeleverde speelgoed maakten een eerste introductie op Kabouter mogelijk. Toch blijven er nog veel vragen onbeantwoord.

Het bericht Kabouter speelgoed: Moderne poppenhuismeubels uit het Gooi verscheen eerst op adospeelgoed.com.